Posts

ରାଧାନାଥ ପହଞ୍ଚିବା ମାତ୍ରେ ସ୍ଵୟଂ ନିରଞ୍ଜନ ତାଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ଫାଟକ ପାଖରୁ ପାଛୋଟି ନେଲେ ଘର ଭିତରକୁ। କହିଲେ – ଆପଣ ଏତେ ବଡ଼ କାମଟି ହାତକୁ ନେଇଥିବାରୁ ମୁଁ ପ୍ରକୃତରେ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ କୃତଜ୍ଞ। ରାଧାନାଥ ଏ ପ୍ରକାର ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଆଶା କରୁନଥିଲେ । ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଖୁସିର ଲହରୀରେ ତାଙ୍କ ମନ ଉବୁଟୁବୁ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ବୈଠକଖାନାରେ ସାଷ୍ଟାମ ହେବା ପରେ ରାଧାନାଥ କହିଲେ – ଆପଣ ଦେଇଥିବା ବିଜ୍ଞାପନଟି ପଢି ମୋର କୌତୁହଳ ଖୁବ୍ ବଢିଯାଇଥିଲା । ଆପଣ ଲେଖିଥିଲେ ବଗିଚା ପାଇଁ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଆବଶ୍ୟକ । ମୁଁ ଜାଣିବାରେ ବଗିଚା ପାଇଁ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ନୁହେଁ, ମାଳି ଦରକାର; ଅଥଚ……

ଧନିକ ଗୃହସ୍ୱାମୀ ନିରଞ୍ଜନ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷକ ରାଧାନାଥ ପରସ୍ପରର ପ୍ରଶଂସା ଗାନ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ।

ରାଧାନାଥ ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ବେଶ ଜଣାଶୁଣା। ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ସୁବିଦିତ ଗାୟକ ଗାୟିକା କେବେ ନା କେବେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଗୀତ ଶିଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସାଧାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଗୀତ ମାଷ୍ଟ୍ରେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ସମୟ ଥିଲା, ରାଧାନାଥ ଅନେକ ଛାତ୍ର ଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗୀତ ଶିଖାଇ ଗୁଜୁରାଣ ମେଣ୍ଟାଉଥିଲେ। କହିବାକୁ ଗଲେ ଗଣିତ ବା ଇଂରାଜୀ ଟ୍ୟୁସନ ମାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଗୀତ ମାଷ୍ଟ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କର ରୋଜଗାର ଯଥେଷ୍ଟ ବେଶୀ ଥିଲା। ଅଥଚ ସମୟ ବଦଳିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଚାହିଦା କମିବା ସହ ଇଣ୍ଟରନେଟ ଜରିଆରେ ନୂଆ ନୂଆ ଗୁରୁ ଆବିର୍ଭାବ ହେଲେ। ରାଧାନାଥ ନୂଆ ଯୁଗ ସହ ତାଳ ମିଳାଇ ଚାଲିବାରେ ଏକ ପ୍ରକାର ବିଫଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ, ମନ ଭିତରେ ସଙ୍ଗୀତପ୍ରତି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆବେଗ ନଥିଲେ ସେ କେବେଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିସାରିଥାଆନ୍ତେ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କଥୋପକଥନ ପରେ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ନେଇ ନିରଞ୍ଜନ ତାଙ୍କର ବଗିଚା ବୁଲାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗୋଟିଏ ଖୁବ୍ ବଡ଼ ହତା ଭିତରେ ଘରଟି ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଛୋଟ। ଘର ଆଗରେ ବାମନ ବୃକ୍ଷ ବା ବୋନସାଇ ବଗିଚା। ଘର ପଛପଟେ ଆମ୍ବ ଓ ପଣସ ଗଛର ତୋଟା। ପଶ୍ଚିମରେ ବଛା ବଛା କାକ୍ଟସ ଗଛର କୃତ୍ରିମ ବଣ ଓ ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ ବରଗଛ। ଘରର ପୂର୍ବ ପଟେ ଫୁଲ ବଗିଚା। ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କିଆରି କିଆରି ଗୋଲାପ ଗଛ। ଜଣା ଅଜଣା ଆହୁରି ଅନେକ ଫୁଲ ଗଛ। ଘର ଚାରିପଟରେ ଏହି ବଗିଚାଟି କେତୋଟି ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ନିଷ୍ଠାବାନ ମାଳିଙ୍କର ପରିଶ୍ରମ ଓ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କର ବୃକ୍ଷପ୍ରାଣ ସ୍ଵଭାବର ପରିଚୟ।

ଫୁଲ ବଗିଚାର ମଝି ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଥାଏ ତିନୋଟି ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଜଣା ଗଛ। ନିରଞ୍ଜନ ସେହି ଗଛ ମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅଟକି ଗଲେ ଓ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ – ଏ ଗଛଗୁଡିକ ଏଣିକି ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଗିଲେ। ମାଳି ମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଯତ୍ନ ସତ୍ତ୍ଵେ ଗଛ ଗୁଡିକ ମୃତ ପ୍ରାୟ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଜାଣେ ଆପଣଙ୍କ କଣ୍ଠରୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଗଛଗୁଡିକରେ ପୁଣି ଜୀବନ ସଞ୍ଚାର ହେବ। ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶରେ ବଢୁଥିବା ହିମଚମ୍ପା ଗଛ ମୋ ବଗିଚାରେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଇବ’।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ରାଧାନାଥଙ୍କର ଗାୟକୀ ଉପରେ ଥିବା ନିରଞ୍ଜନଙ୍କର ଅଗାଧ ବିଶ୍ୱାସ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ଖୁବ୍ ଭଲ ଲାଗିଲା। କିନ୍ତୁ ମନର ଗଭୀର କୋଣରେ ସେ ଭାବୁଥିଲେ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କର ପାଗଳାମିର କଥା। ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ ବଢୁଥିବା ଗଛଟିଏ ଓଡ଼ିଶାର ପାଣି ପବନରେ ବଢିବା ଦୂରର କଥା, ବଞ୍ଚିବା କଣ ସମ୍ଭବ ହେବ? ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ପାଇଁ ରାଧାନାଥଙ୍କର ମନେ ହେଲା ନିରଞ୍ଜନ ଯେମିତି ନିଜେ ସମ୍ରାଟ ଆକବର ଓ ତାଙ୍କ ଦରବାରରେ ରାଧାନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ତାନସେନ। ରାଗ ଦୀପକ ଗାଇ ସେ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ବଳିତ କରିପାରିବେ ଓ ରାଗ ମେଘମହ୍ଲାରର ସ୍ଵର ତୋଳି ଆକାଶକୁ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ କରିପାରିବେ। ନିଜକୁ ଜଣେ ବିଫଳ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ମାମୁଲି ସଙ୍ଗୀତଶିକ୍ଷକ ମନେକରୁଥିବା ରାଧାନାଥ ସାମୟିକ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉଠିଲେ।

ଏଥର ପ୍ରତିଦିନ ଗଛମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିବେ; ବଦଳରେ ନିରଞ୍ଜନ ତାଙ୍କୁ ଦେବେ ଯଥେଷ୍ଟ ପାରିଶ୍ରମିକ। ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ପଡି ଆସୁଥିବା ତାଙ୍କ ଆୟର ପ୍ରବାହ ବୈତରଣୀର ବନ୍ୟା ପରି ମନେ ହେଲା। ରାଧାନାଥ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କର ପାଗଳାମିକୁ ଉପହାସ ନକରି ମନେ ମନେ ନମସ୍କାର ଜଣାଇଲେ। ସଦ୍ୟ ମିଳିଥିବା ଦାୟିତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ମହକ ଭାସି ଆସୁଥିଲା ପକେଟ ଗରମ କରୁଥିବା ଅଗ୍ରିମ ମୋଟା ଅଙ୍କରୁ। ମୁହଁରେ ଅସାଧାରଣ କୃତ୍ରିମ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ଖେଳାଇ ଆଣି ରାଧାନାଥ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କର ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଆହ୍ୱାନକୁ ସ୍ୱୀକାର ଜଣାଇଲେ।

ଏହାପରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ରାଧାନାଥଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଜୀବନର ଦ୍ଵିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସେ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ବଗିଚାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ଓ ବିଦେଶାଗତ ଗଛ ତିନୋଟିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣାନ୍ତି। କେବେ ରାଗ ବିହାଗ ତ କେବେ ରାଗ କେଦାର ପୁଣି କେବେ ରାଗ ମାରୁଆ। କାମଟି କିନ୍ତୁ ସହଜ ନଥିଲା। ସାଧାରଣତଃ ଛାତ୍ର ଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗୀତ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ରାଧାନାଥ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ବହୁ ବର୍ଷ ତଳେ ମଞ୍ଚରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ କରତାଳି ମଧ୍ୟରେ ରାଗ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣର ଅଭିଜ୍ଞତା ରଖିଥିଲେ। ମାତ୍ର ବିନା ଶ୍ରୋତାରେ ଔପୋଚାରିକ ଢଙ୍ଗରେ ରାଗ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିବା ରାଧାନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା ନୂଆ। ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କଲା ବେଳେ କେବେ କେବେ ଅବଶ୍ୟ ନିରଞ୍ଜନ ଓ କିଛି ମାଳି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶ୍ରୋତା ସାଜନ୍ତି।

ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଥିଲା ରାଧାନାଥଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କର ଏ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଅନାସ୍ଥା ଭାବ। ଯଦିଓ ସମ୍ଭାବ୍ୟ କୁଶଳ ଗୃହ-ଅର୍ଥନୀତି ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ତାଲା ଲଗେଇ ଦେଇଥାଏ, ପଡ଼ୋଶୀମାନଙ୍କ ତାଡ଼ନା ବେଳେବେଳେ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ସେହି ତାଲାକୁ ଚୁରମାର କରିଦେଉଥିଲା। ପଡ଼ୋଶୀ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ ସବୁ ଏହିପରି ଥିଲା – ପାଗଳ ନହେଲେ କେହି କଣ କେବେ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଗୀତ ଶୁଣାନ୍ତା? …… ଜଣେ ନାମକରା ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷକ ହୋଇ ପଇସା ଲୋଭରେ ରାଧାନାଥ କେତେ ତଳକୁ ଖସିଗଲେ ସତରେ ….. କେହି କେହି ନିଜର ଅତିରଞ୍ଜିତ ଧାରଣାକୁ ବାସ୍ତବତାର ଚରମ ପୁଟ ଦେଇ କହନ୍ତି – ରାଧାନାଥଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କ ବିକୃତି ଘଟିବାର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲାଣି। କିଛି ଦିନ ତଳେ ସେ କୁଆଡ଼େ ରାତି ଅଧରେ ଭୁକୁଥିବା ଦଳେ ବୁଲା କୁକୁରଙ୍କୁ ରାଗ ଭୈରବୀ ଶୁଣାଉଥିଲେ। ଗୋଟିଏ କୁକୁର ତାଙ୍କ ସହ ତାଳ ଦେଇ ଲମ୍ବା ରଡିଟିଏ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ରାଧାନାଥ ତାକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ପକାଇ ଚୁମା ପରେ ଚୁମା ଲେପି ଦେଇଥିଲେ।

ଇତିମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ମାସ ବିତିଗଲା। ଗଛ ତିନୋଟି ଆଗରେ ତିଆରି ଛୋଟ ପିଣ୍ଡିଟି ଉପରେ ବସି ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଓ ବେଳେବେଳେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିବା ରାଧାନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକାର ଦେହସୁହା ହୋଇଗଲା। ଏତେ ସଚ୍ଚୋଟ ପରିଶ୍ରମ ସତ୍ତ୍ୱେ ତିନୋଟି ବିଦେଶାଗତ ଗଛ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଶୁଖି ଡାଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା। ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ସହ ରାଧାନାଥ ମଧ୍ୟ ଖୁବ୍ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ଗଛ ଦୁଇଟିର ଅକ୍ଷୟ ଜୀବନ ଆଶାରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଚାଲୁ ରଖିଲେ।

ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଭାବରେ ରାଧାନାଥ ମଧ୍ୟ ନୂଆ ନୂଆ ଅନୁଭୂତି ସାଉଁଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଆଜିକାଲି ଗଛମାନଙ୍କ ଆଗରେ ରାଗ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କଲାବେଳେ ରାଧାନାଥ ନିଜ ଭିତରେ ହଜି ଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନଥିଲା କାହାର କରତାଳି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା, ନଥିଲା କାହାଠାରୁ ଅନୁମୋଦନ ଲାଭ କରିବାର ଆଶା। ସେ ଗାଉଥିଲେ ଅନ୍ତରର ଗଭୀର ପ୍ରଦେଶରୁ ସ୍ୱତଃ ପ୍ରକାଶ ହେଉଥିବା ଝଙ୍କାର। ଭୟ, ଆଶଙ୍କା, ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ଭୁଲ ଠିକର ବିଚାରରୁ ତାହା ଥିଲା ଅନେକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ। ସେ ଥିଲା ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ଆନନ୍ଦ। ରାଧାନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏ ପ୍ରକାର ଗାୟନ ଏକ ନିଶାରେ ପରିଣତ ହୋଇଗଲା। ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସେ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ବଗିଚାକୁ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେମିତି ଅବୁଝା ମଦ୍ୟପଟିଏ ମଦ ଭାଟି ସନ୍ଧାନରେ ଅଥୟ ହୋଇପଡ଼େ। ରାଧାନାଥଙ୍କ ଏ ପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଦେଖି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ବେଳେବେଳେ ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ କଟାକ୍ଷ ସବୁକୁ ସତ ମଣିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ପ୍ରାୟ ତିନି ମାସର ପରିଶ୍ରମ ପରେ ଶୀତଦିନର ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଇଟି ଯାକ ଗଛରେ ସବୁଜ ପତ୍ର କିଛି ଦେଖାଦେଲା। ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ଖୁସିର ସୀମା ନଥାଏ। ସେ କହୁଥିଲେ – ଗଛଲତା ଆମପରି କାନ ଜରିଆରେ ଗୀତ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଶବ୍ଦ ସହ ସେମାନଙ୍କର ଏକ ଅସାଧାରଣ ସମ୍ପର୍କ। ଗଛଲତାର ପ୍ରତି ବୀଜ କୋଷରେ ଥାଏ ଏକ ଅନନ୍ୟ ସ୍ପନ୍ଦନ, ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଛନ୍ଦ। ସେହି ଛନ୍ଦ ଯେତେବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଛନ୍ଦ ସହ ମେଳ ଖାଏ, ସେତେବେଳେ ଏକ ଶୀତଳ ଅନୁଭବ ଗଛଟିକୁ ଦିଏ ଅସାଧାରଣ ସ୍ଥିରତା। ତାକୁ ଯୋଗାଇ ଦିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସାମ୍ନା କରିବାର ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତି। ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସ, ରାଧାନାଥଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରଭାବରେ ଗଛ ଦୁଇଟି ତାଙ୍କ ବଗିଚାର ଶୋଭା ବଢାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି।

ବିତି ଚାଲିଲା ସମୟ। ମାଳିମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ପାଇଁ ହେଉ ବା ରାଧାନାଥଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରଭାବରେ ହେଉ, ଗଛ ଦୁଇଟି କେବେ କେବେ ନୂଆ ପତ୍ର ତୋଳି ଧରିଲେ ତ ପୁଣି କେତେବେଳେ ମୃତପ୍ରାୟ ହୋଇ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କର ବ୍ୟସ୍ତତାର କାରଣ ହେଲେ। ସବୁ କିଛି ସାଧାରଣ ମନେ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଧାନାଥଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ଟାହିଟାପରାର ମାତ୍ରା ବଢ଼ିଲା ସିନା କମିବାର ନାଁ ଧରିଲାନି।

ଇତି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଭାବନୀୟ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସରକାରଙ୍କ ସଂସ୍କୃତି ବିଭାଗ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଆନୁକୂଲ୍ୟରେ ହେବାକୁ ଯାଉଥାଏ ଏକ ଜାତୀୟସ୍ତରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଉତ୍ସବ। ସେଥିରେ ଭାରତର ଅନେକ ବଛା ବଛା ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥାଏ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆକର୍ଷଣ ଥାଏ ପଣ୍ଡିତ ସୁରରାଜ ଶଙ୍କରଙ୍କର ଏକ ଘଣ୍ଟାର ସଙ୍ଗୀତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ। ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଶେଷ କଳାକାର ଥିଲେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ। କୌଣସି ଅସୁବିଧାବଶତଃ ଶେଷ ସମୟରେ ଜଣାପଡିଲା ଯେ ସେ ଉତ୍ସବରେ ଯୋଗ ଦେବା ପାଇଁ ଆସିପାରୁ ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ କେହି ଜଣେ ରାଧାନାଥଙ୍କ ନାମ ଉପସ୍ଥାପନ କଲା। ଆୟୋଜକମାନେ ଅମଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସାହସୀ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଗଲା। କେହି କେହି କହନ୍ତି ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ସୁପାରିଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଭାବେ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ସୁହାଇଥିଲା। କାଳେ ରାଧାନାଥଙ୍କର ବିପରୀତ-ପ୍ରସିଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ବ୍ୟାଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିବ, ତେଣୁ କଥାଟି ଗୋପନୀୟ ରଖାଗଲା। ଜଣେ ଜାତୀୟସ୍ତରର ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାୟକଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ହତୋତ୍ସାହ ଜନତା ମଞ୍ଚରେ ଯେତେବେଳେ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବେଗ ପାଣି ଫୋଟକା ପରି ମିଳେଇ ଗଲା।

ସହଯୋଗୀ ତବଲା ଓ ବେହେଲା ବାଦକମାନଙ୍କ ସହ ରାଧାନାଥ ପରିବେଷଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ରାଗ ବିହାଗ। ଅନେକ ବର୍ଷ ପରେ ରାଧାନାଥ କରୁଥାନ୍ତି ମଞ୍ଚ ଗାୟନ। ମାତ୍ର ପ୍ରତିଦିନର ସଙ୍ଗୀତ ଅଭ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅଭାବନୀୟସ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚାଇ ସାରିଥିଲା। ପ୍ରେକ୍ଷାଳୟରେ ଜନତାର ଉପସ୍ଥିତି ବଦଳରେ ତାଙ୍କର ମନେ ହେଉଥିଲା ସେ ଯେପରି ଏକ ବିରାଟ ବଗିଚାରେ ଅଗଣିତ ଗଛଲତାକୁ ଶୁଣାଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ। ଗଛଲତାଗୁଡ଼ିକର ଜୈବିକସ୍ପନ୍ଦନ ସହ ତାଙ୍କର ଛନ୍ଦାୟିତ ସ୍ଵର ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯିବାର ଅନୁଭବ ତାଙ୍କ ଗାୟନକୁ କରୁଥାଏ ଆହୁରି ରୁଦ୍ଧିମନ୍ତ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତା ସ୍ତମ୍ଭୀଭୁତ।

ରାଧାନାଥଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତର ସମାପ୍ତି ବେଳକୁ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କର କରତାଳି ଓ ପ୍ରଶଂସାର ଲହରୀ କୂଳ ଲଂଘୁଥିଲା। ନିଜେ ପଣ୍ଡିତ ସୁରରାଜ ଶଙ୍କର ରାଧାନାଥଙ୍କୁ କୁଣ୍ଢାଇ ପକାଇଲେ ଓ ଗଦଗଦ ହୋଇ ପ୍ରଶଂସାରେ ପୋତି ପକାଇଲେ। ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପାଇଁ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଜଣାଇଲେ। ହଠାତ୍ ସଙ୍ଗୀତପାଗଳ ମାଷ୍ଟ୍ର ଜଣକ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଖ୍ୟାତିରୁ ମୁକୁଳି ଜାତୀୟ-ସ୍ତରର ଖ୍ୟାତିରେ ବିଭୋର ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

ରାଧାନାଥଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଥାଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁରେ। ସ୍ଥାନୀୟ ଖବରକାଗଜମାନଙ୍କରେ ରାଧାନାଥଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ସାମ୍ବାଦିକମାନେ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତକାର ପାଇଁ ଯୋଗାଯୋଗ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲେ। ବଗିଚାରେ ଗଛମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସେ ମାସ ମାସ ଧରି ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିଆସୁଥିଲେ, ଏ କଥା ଗୋଟେ ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ ବିଷୟ ହୋଇ ଆଉ ରହିଲା ନାହିଁ; ବରଂ ତାହା ଏକ ପ୍ରେରଣାମୂଳକ କାହାଣୀରେ ପରିଣତ ହେଲା। ତାଙ୍କର କୁତ୍ସା କରୁଥିବା ପଡ଼ୋଶୀ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଏଥର ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧିରେ ଗୌରବାନ୍ୱିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।

ଏତେ ସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରେ ମଧ୍ୟ ରାଧାନାଥ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ବଗିଚାରେ ନିୟମିତ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ। ଜଣେ ସହୃଦୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତା ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେହି ସମ୍ପର୍କରେ ପଣ୍ଡିତ ସୁରରାଜ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କ୍ରମେ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ବମ୍ବେ ଯିବାକୁ ହେଲା। ପୁଣି ସେଠାରେ କୌଣସି ଏକ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ଚୁକ୍ତି ସ୍ଵାକ୍ଷର କରିବାର ଥାଏ। ରାଧାନାଥ ନିଜେ ବୁଝିପାରୁ ନଥାନ୍ତି ତାଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଘଟୁଥିବା ଘଟଣା ସବୁ ସତ ନା ସ୍ୱପ୍ନ।

ବମ୍ବେରେ ଦଶଦିନ ବିତାଇ ରାଧାନାଥ ଫେରିଆସିଲେ ନିଜ ସହରକୁ। ଅଭ୍ୟାସର ଅଦମ୍ୟ ତାଡ଼ନାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ନିରଞ୍ଜନଙ୍କ ବଗିଚାରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ସେଠାରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ତାଙ୍କ ଜାଗାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇ ସାରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନୂଆ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଓ ଯୋଗ୍ୟତାକୁ ଚାହିଁ ବଗିଚାରେ ଗୀତ ଗାଇବା ପରି ଏକ ସାଧାରଣ କାମ ତାଙ୍କୁ କୁଆଡ଼େ ଆଉ ଶୋଭା ଦେବ ନାହିଁ। ନିରଞ୍ଜନ ବଡ଼ ସମ୍ଭ୍ରମତାର ସହ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରି କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇଲେ ଓ ତାଙ୍କର ବଗିଚା ଓ ପାଣ୍ଠି ରାଧାନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସବୁବେଳେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ରହିବ, ତାର ଏକ ମୃଦୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ।

ରାଧାନାଥଙ୍କ ସାଧାରଣ ଜୀବନଧାରା ହିଁ ବଦଳିଗଲା। ହଠାତ୍ ଏତେଗୁଡ଼ାଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧିକୁ ହଜମ କରିପାରୁ ନଥିବା ପତ୍ନୀ ଦିନେ ସନ୍ତର୍ପଣରେ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ – ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇ ଏତେ ପ୍ରସଂଶା ପାଉଛ, ଏପରିକି ଗଛମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ଶୁଣାଉଛ; କେବେ ମୋ ପାଇଁ ତ ଗୀତଟିଏ ଗାଇନାହଁ? ତାଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ଥିଲା ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅଭିମାନର ଏକ ମିଠା ସମନ୍ୱୟ। ରାଧାନାଥ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟଘରାନା ସଙ୍ଗୀତ ଘେରରେ ଖୋଜି ହେଉଥିଲେ ପତ୍ନୀ-ତୋଷାମଦି ରସର ଉପାଦେୟ ରାଗଟିଏ। ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଥିଲା ଆଉ ଏକ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଆହ୍ୱାନକୁ ସାମ୍ନା କରିବାର କୃତ୍ରିମ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ।

****

ସକାଳ ପହରରୁ ରାଧାନାଥ ଏକ ଗୋଲକଧନ୍ଦାରେ ଘାଣ୍ଟି ହେଉଥାନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ଶୋଇବା ଘର କବାଟକଣରେ ରଖାଯାଇଥିବା ବହୁପୁରୁଣା ଲାଠିଟି ଆପେ ଆପେ ଲମ୍ବାରେ ବଢ଼ିଗଲା କେମିତି ? ରାଧାନାଥଙ୍କର ମନେ ଅଛି ସିଧା ଭାବରେ ଧରିଲେ ଲାଠିଟି ତାଙ୍କ ଭ୍ରୂଲତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସେ। ଅଥଚ ଆଜି ଲାଠିଟି ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଆଉ ତିନି ଚାରି ଇଞ୍ଚ ବଢ଼ିଯାଇଛି। ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ରାଧାନାଥ ଲାଠିଟିକୁ ନିଜ ପାଖରେ ଧରି ବାରମ୍ବାର ମାପ କରି ଚାଲିଛନ୍ତି । ଅଥଚ ଲାଠିଟିର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଯେପରି ଏକ ଅଲୌକିକ ଚମତ୍କାରିତାରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ତାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ବଢ଼ିଯାଇଛି ।

ରାଧାନାଥଙ୍କ ମନରେ ବଢ଼ିଚାଲିଛି ଅସ୍ଥିରତା । ପଞ୍ଚାଅଶି ବର୍ଷ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ସେ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସକ୍ରିୟ ଓ ପାରିପାର୍ଶ୍ଵିକ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତି ସତତ ସଚେତନ, ଏକଥା ତାଙ୍କ ସହ ଚଳପ୍ରଚଳ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ବିଶ୍ଵାସ କରନ୍ତୁ କି ନାହିଁ, ରାଧାନାଥଙ୍କର ନିଜ ଉପରେ ଥାଏ ଅଗାଧ ଆତ୍ମବିଶ୍ଵାସ । ନହେଲେ ସେ କ’ଣ ସତରେ ଆବିଷ୍କାର କରିପାରିଥାନ୍ତେ ଘର କୋଣରେ ଥୁଆ ହୋଇଥିବା ଲାଠିଟିର ରହସ୍ୟମୟ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି? ସେ କ’ଣ ସତରେ ଘାଣ୍ଟି ହେଉଥାନ୍ତେ ଏହି ସମସ୍ୟାର ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ?

ପତ୍ନୀ ବିୟୋଗ ପରେ ରାଧାନାଥ ଗତ ତିନି ବର୍ଷ ହେବ ଏକୁଟିଆ ରହି ଆସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଚାରି ବଖରା ବଙ୍ଗଳାରେ। ପୁଅ ସରୋଜ ସପରିବାର ରହେ ବାଙ୍ଗାଲୋର ସହରରେ। ମଝିରେ ମଝିରେ ସେ ଓ ତା’ ପରିବାର ଆସି ରାଧାନାଥଙ୍କ ସହ ସମୟ ବିତାନ୍ତି। ପାଖରେ ରହେ ଅନେକ ଦିନର ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସେବକ ସକୁରା। ରନ୍ଧାବଢ଼ା କରିବା ପାଇଁ ଓ ବଗିଚାକାମ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଲୋକ ନିଯୁକ୍ତ ଥାଆନ୍ତି। ରାଧାନାଥଙ୍କ ସମୟ କଟେ ବନ୍ଧୁ ଗହଣରେ ଗପସପ କରିବାରେ ଓ ଭଲ ଭଲ ବହି ପଢ଼ିବାରେ। ସହଧର୍ମିଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଭ୍ରମଣ-ଅଭ୍ୟାସରୁ ଅବସର ନେଇସାରିଛନ୍ତି।

ଯେଉଁ ଲାଠିଟି ତାଙ୍କୁ ରହସ୍ୟ ଘେରରେ ପକାଇ ଦେଇଛି, ଆଜିକୁ ପ୍ରାୟ ୩୦ ବର୍ଷ ତଳେ ସେଇଟି ସେ କିଣି ଆଣିଥିଲେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ସହର ଭ୍ରମଣ କାଳରେ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ନିକଟରୁ। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଅବନ୍ତି ବା ବର୍ତ୍ତମାନର ଉଜ୍ଜୟିନୀ ସହରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା କ୍ରମେ ନିଜେ ଶିବ ମହାକାଳ ରୂପରେ ଆସି ଦାନବ କବଳରୁ ରାଜ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ଲାଠି ବିକ୍ରେତାମାନେ କହନ୍ତି ଉଜ୍ଜୟିନୀର ଲାଠି ସେହି ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନର ପ୍ରତୀକ। ପତ୍ନୀ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନରେ ଭାବଗଦଗଦ ହେଲା ବେଳକୁ ରାଧାନାଥ ଲାଠିଟିକୁ ହାତରେ ଧରି ଉତଫୁଲ୍ଲିତ ହେଉଥିଲେ। ସତେ ଯେମିତି ମହାକାଳ ରୂପରେ ସେ ନିଜେ ଆବିର୍ଭୂତ ଓ ଲାଠି ଥିଲା ତାଙ୍କର ଅମୋଘ ଅସ୍ତ୍ର।

ଇତିମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ବିତିଯାଇଛି। ଲାଠିଟି ତାର ଆଧିଭୌତିକ ଭାବମୂର୍ତ୍ତି ହରାଇ ସାରିଛି ଓ ଅତି ସାଧାରଣ କାମରେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି – ଯେମିତି ଗଛରୁ ଫୁଲ ଫଳ ଝଡ଼ାଇବା, ବଗିଚାକୁ ଅଗତ୍ୟା ଅନୁପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଗାଈ ଗୋରୁ ଓ ବୁଲା କୁକୁରଙ୍କୁ ତଡ଼ିବା, ଇତ୍ୟାଦି। ଥରେ ଥରେ ବନ୍ଧୁ ଗହଣରେ ରାଧାନାଥ ବାଡ଼ିଟିକୁ ହାତରେ ଧରି ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପରି ଚାଲିବାର ଅଭିନୟ କରନ୍ତି। ଲାଠିଟି ଘରର ସାଧାରଣ ବସ୍ତୁଟିଏ ପାଲଟି ସାରିଥାଏ। ରାଧାନାଥଙ୍କ ଜୀବନରେ ଲାଠିଟିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଉ ପୂର୍ବ ପରି ନାହିଁ; ଅଥଚ ଲାଠିଟିର ଅଚାନକ ଲମ୍ବବୃଦ୍ଧି ରାଧାନାଥଙ୍କ ପାଇଁ କେଜାଣି କାହିଁକି ହୋଇପଡ଼ିଛି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ!

ଘରର ପ୍ରତିଟି କଥା ଯାହାକୁ ଗୋଚର, ସେହି ସକୁରାକୁ ଡାକି ରାଧାନାଥ ଉତ୍ତର ତଲବ କଲେ। ହୁଏତ ଲାଠିଟି ବଦଳି ଯାଇଛି। ପୁରୁଣା ଲାଠିଟି ଜାଗାରେ କିଏ ନୂଆଟିଏ ରଖି ଦେଇ ଯାଇଛି। ସକୁରା ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା ଯେ ଲାଠି ତା’ ଜାଗାରେ ପୂର୍ବପରି ରହିଛି ଓ ରାଧାନାଥ ଅଯଥାରେ ବାଉଳି ଚାଉଳି ହେଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାଧାନାଥ ଶୁଣିବାକୁ ନାରାଜ। ତାଙ୍କ ଜିଦି ଅନୁସାରେ ସକୁରା ଥରକୁ ଥର ଲାଠିଟିକୁ ସିଧା କରି ଧରି ରଖୁଥାଏ ଓ ରାଧାନାଥ ତା’ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇ ନିଜ ଉଚ୍ଚତା ଅନୁପାତରେ ଲାଠିର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅନୁମାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସକୁରା ରାଧାନାଥଙ୍କ କବଳରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ କଥାରେ ହଁ ଭରିଲା। କହିଲା- “ଆପଣ ଠିକ୍ କହୁଛନ୍ତି, ଲାଠିଟି ସତରେ ଲମ୍ବାରେ ବଢ଼ିଯାଇଛି”।

ରାଧାନାଥ ବୋଧହୁଏ ସକୁରା ଠାରୁ ଏମିତି ସକାରାତ୍ମକ ଉତ୍ତର ଚାହୁଁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନିରୀକ୍ଷଣ ଭୁଲ ହୋଇ ନପାରେ। କିନ୍ତୁ ସକୁରା କହିବାକୁ ଲାଗିଲା- “ଲାଠିଟି ବଢ଼ିବା ଓ କମିବାରେ ଆପଣଙ୍କର କ୍ଷତି କ’ଣ ? ବରଂ ଆପଣ ଅନ୍ୟ କାମରେ ମନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଅଯଥାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କର ଦେହ ଖରାପ ହେବ”।

“ଲାଠିଟି ଏତେ ବର୍ଷ ପରେ ଆପେ ଆପେ ଅଧିକ ଲମ୍ବା ହୋଇଯିବାଟା କ’ଣ ଗୋଟେ ସାଧାରଣ କଥା? ତା’ ଛଡ଼ା ଏଇଟା ତ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ ନୁହେଁ । ଆମକୁ ଜାଣିବାକୁ ହେବ ଏ ରହସ୍ୟର ମୂଳ କ’ଣ” – ରାଧାନାଥ ଜିଦି ଧରିଲେ। ଏଥର ସକୁରା ଫେଁ କରି ହସିଦେଲା ଓ ଚପଳ ତାତ୍ସଲ୍ୟର ସହ କହିଲା- “ଗୋଟେ ସାଧାରଣ ବାଡ଼ି ମନକୁ ମନ ଲମ୍ବାରେ ବଢ଼ିଯାଇଛି, ଏହା ଗୋଟିଏ ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ କଥା ନୁହେଁ ? ଦେଖିବାକୁ ହେବ ଆପଣ ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଖାଇଛନ୍ତି କି ନାହିଁ। ଆଜିକାଲି ଏମିତି ସବୁ ଅବୁଝା କଥାରେ ଆପଣଙ୍କର ପିଲାଳିଆ ଜିଦି ବଢ଼ିଚାଲିଛି।”

ସକୁରା କଥାରେ ରାଧାନାଥ ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲେ। ବାଧ୍ୟ ଅଥଚ ଜିଦିଆ ପିଲାଟିଏ ପରି ମୁହଁ ଫୁଲାଇ ଖଟ ଉପରେ ବସିରହିଲେ। ସକୁରା ଆଉ ବାକ୍ୟବ୍ୟୟ ନ କରି ଲାଠିଟିକୁ ତା’ ଜାଗାରେ ରଖିଦେଲା। ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ରାଧାନାଥ ଗଭୀର ନିଦରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ।

ନିଦରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ରାଧାନାଥ ଯେମିତି ଅଶାନ୍ତିରେ ଛଟପଟ ହେଉଥିଲେ। ଲାଠିଟିର ପ୍ରସଙ୍ଗ ମନ ଭିତରେ ଅଠା ପରି ଲାଖି ରହିଥାଏ। ଏକ ଅସହଜ ଅସ୍ୱସ୍ତିକର ସ୍ୱପ୍ନ ଆବିଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ତାକୁ।

ରାଧାନାଥ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେ ମୃତ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ପଡ଼ି ରହିଛି ଏକ ବରଫଦିଆ ସଂରକ୍ଷଣ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ। ନାକପୁଡ଼ାରେ ତୁଳା ଓ ଶରୀର ଉପରେ ଧୋବ ଫରଫର ଚାଦର। ଆଖପାଖରେ ବସି ରହିଥାନ୍ତି କିଛି ପଡୋଶୀ, ତାଙ୍କର ଅଳ୍ପ କିଛି ବନ୍ଧୁ ଓ ପୁଅ ବୋହୂ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖଦ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ । ସବୁଆଡ଼ ନିରବ। ଘର ଭିତରେ ପଶି ଆସି ଫେରିବାକୁ ବାଟ ପାଉନଥିବା ଘରଚଟିଆଟି ପରି ସକୁରା ଏପାଖ ସେପାଖ ହେଉଥାଏ ସମ୍ଭବତଃ କିଛି ଅନିଶ୍ଚିତ ଉଦ୍‌ବେଗକୁ ନେଇ। ରାଧାନାଥ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ଶବ ଆଡକୁ ମୁହାଁଇଲେ। ନିଜ ମୃତ ଶରୀରର ମୁହଁକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ବିଫଳ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଜିଜ୍ଞାସା, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ହୃତକ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା ନା ଆକସ୍ମିକ କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟଣା?

ସମବେତ ଶୋକାତୁର ପ୍ରିୟଜନମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବେ କ’ଣ? ସେମାନେ ଯେପରି ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ରାଧାନାଥ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଥାଇ ହୃଦବୋଧ କଲେ, ସେ ତ ମୃତ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର କାହିଁ? କାହିଁ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ସ୍ୱାକ୍ଷର?

ବାରଣ୍ଡାରେ କିଛି ଲୋକ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାନ୍ତି। ରାଧାନାଥ ଅଗତ୍ୟା ସେହି ଆଡକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୋକେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଥାଏ। ଅନତି ଦୂରରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ପୂଜାବିଧି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥାନ୍ତି। ହଠାତ୍ ସକୁରା ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ଏକରକମ ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲା- “ଏ କ’ଣ କରୁଛ ତୁମେମାନେ? ନୂଆ ବାଉଁଶରେ ସିନା କୋକେଇ ବନାଯାଏ ! ତୁମେମାନେ ସେଥିରେ ବାବୁଙ୍କର ଏ ଲାଠିଟି କାହିଁକି ବ୍ୟବହାର କରୁଛ? ତା’ଛଡ଼ା ଲାଠିଟି ସିଧା ବାଗରେ ଛୋଟ ପଡ଼ିଯିବନି?” ସକୁରାର କଥା ଶୁଣିବାକୁ କାହାର ଯେମିତି ତର ନାହିଁ। କୋକେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଥାଏ । ରାଧାନାଥ ଦୂରରୁ ଥାଇ ବିନା ବାକ୍ୟବ୍ୟୟରେ ସବୁ ଦେଖୁଥାନ୍ତି। ପୁଅ ସରୋଜ ଦୁଃଖରେ ମ୍ରିୟମାଣ ହୋଇ ଦିଶୁଥାଏ ବିବଶ ଓ ଅସହାୟ।

ସବୁ ଘଟଣା ପ୍ରବାହ ରାଧାନାଥଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ କେତେବେଳେ ବିଶଦ ଭାବରେ ପ୍ରତୀୟମାନ ହେଉଥାଏ ତ କେତେବେଳେ ପୁଣି ଧୀର ଭାବରେ ତାହା ଅସଙ୍ଗତ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଉଥାଏ।

ଶେଷରେ ମୃତ ରାଧାନାଥଙ୍କ ଶରୀରଟିକୁ କୋକେଇ ଉପରେ ରଖିଦିଆଗଲା । ରୁଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ସଜ୍ଜନମଣ୍ଡଳୀ ବୋଧେ ରାମନାମ ନେବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ। କୋକେଇ ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରେ ସ୍ୱପ୍ନାବିଷ୍ଟ ରାଧାନାଥଙ୍କ ଭିତରେ ଯେମିତି ତଡ଼ିତ୍ ବେଗରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଖେଳିଗଲା। ହୁଏତ ସେ ଥିଲା ବିପୁଳ ଆଲୋକର ଏକ ନିରବ ବିସ୍ଫୋରଣ। ତାର ଔଜ୍ଜଲ୍ୟରେ ସେ ଯେମିତି ଅନ୍ଧ ହୋଇପଡୁଥିଲେ। ସବୁଆଡ଼େ ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ ଆଉ କାନ ପାଖରେ ଅସାମାନ୍ୟ ନିରବତା। ରାଧାନାଥ ଏକ ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟ ଭିତରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ନିଆଁ ଝୁଲ ପରି ଛୋଟ ଛୋଟ କଣିକାରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଆଲୋକର ବହଳ ବଳୟ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚାଲିଥିଲା। ଅସରନ୍ତି ପଥ, ଅଦ୍ଭୁତ ଚିରନ୍ତନ ଅନୁଭବ।

ହଠାତ୍ ରାଧାନାଥଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ନିଜକୁ ସେ ନିଜ ଖଟ ଉପରେ ଆବିଷ୍କାର କଲେ। ଅପସରି ଯାଇଥିଲା ମୃତ୍ୟୁ ଶଯ୍ୟା, ଶୋକାକୁଳ ସ୍ୱଜନବର୍ଗଙ୍କ ବେଦନାଭରା ଚାହାଣି। ନଥିଲା ଅଲୌକିକ ଆଲୋକର ସ୍ଫୁରଣ। ରାଧାନାଥ ଇହଜଗତକୁ ଫେରିଆସିଥିଲେ, ସତେ ଯେମିତି ମହାକାଶ ଚାରଣର ଅଜଣା ଅନୁଭୂତି ସହ। ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଖଇଫୁଟା ତାତି।

ଉଦ୍‌ବେଗର ସହ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁ ବସିରହିଥିଲେ ସକୁରା ଓ ରାନ୍ଧୁଣିଆ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକଟି। ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ସଚେତନ ଦେଖି ସେମାନଙ୍କ ପିଣ୍ଡରେ ଯେମିତି ପ୍ରାଣ ପଶିଲା। ସକୁରା କହିବାକୁ ଲାଗିଲା- “କ’ଣ ହେଲା ଆପଣଙ୍କର ବାବୁ? ଆପଣ ଏପରି ବାଉଳି ଚାଉଳି ହେବା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି। ବଡ଼ ଭୟ ଲାଗିଲା। ମୁଁ ସରୋଜ ବାବୁଙ୍କୁ ଫୋନ୍ କରି କହିଦେଇଛି। ସେ ହୁଏତ ସେ କାଲି ସୁଦ୍ଧା ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଯିବେ। ଡାକ୍ତରବାବୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି କିଛି ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ ଦେଇ ଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ପୁଣିଥରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ। ହୁଏତ ସେ ଏବେ ଆସୁଥିବେ।” ରାଧାନାଥ ଏକଥା ଶୁଣିପାରୁଥିଲେ କି ନା ଜଣା ନାହିଁ। ଆଖି ଖୋଲି ଶୂନ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ପହଁରାଇ ଆଣୁଥିଲେ ସେ ଏଣେ ତେଣେ। ଲାଗୁଥିଲେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସମର୍ଥ।

ହାତ ପାଦ ଆଉଁସି ଦେଉଥିଲା ସକୁରା। ପାଣି ଯାଚୁଥିଲା ରାନ୍ଧୁଣିଆ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକଟି। କିଛି ସମୟ ପରେ ପୁଣିଥରେ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ ଡାକ୍ତର ବାବୁ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଧାନାଥଙ୍କର ଚେତା ଫେରିବା କଥାଟି ବଡ଼ ଭାବପ୍ରବଣତାର ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ସକୁରା। ତାକୁ ଚୁପ୍ ରହିବାକୁ କହି ଡାକ୍ତର ତାକୁ ଇଶାରା କଲେ ରାଧାନାଥଙ୍କ ଦିଗକୁ। ରାଧାନାଥ କିଛି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ସକୁରା ତାଙ୍କ ମୁହଁ ପାଖରେ କାନ ଡେରି ଯାହା ଶୁଣିଲା, ସେଥିରୁ ବୁଝିଲା ଯେ ରାଧାନାଥ ତାକୁ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଲାଠିଟି ବିଷୟରେ କିଛି ପଚାରୁଛନ୍ତି।

ବଡ଼ ବିରକ୍ତି ସହ ସକୁରା ଡାକ୍ତରଙ୍କୁ କହିଲା- “ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ବାଡ଼ିଟିକୁ ନେଇ ବାବୁଙ୍କର ଅଯଥାରେ ଏତେ ଶୋଚନା କ’ଣ ପାଇଁ କେଜାଣି, ହୁଏତ ସେଇ ବାଡ଼ିଟିକୁ ଆଣିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି”। ଡାକ୍ତରବାବୁ ସକୁରାକୁ ଇଶାରାରେ ପୁଣି ଚୁପ୍ କରି କହିଲେ- “ସେ ଯାହା ମାଗୁଛନ୍ତି ସେଇଟା ତାଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଉନା କାହିଁକି? ବାଡ଼ିଟି ଯଦି ସେ ଦେଖିବାକୁ ମାଗୁଛନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆଣି ଦେଖାଇ ଦିଅ”।

ଡାକ୍ତର ବାବୁ ତାଙ୍କ ବ୍ୟାଗରୁ ଷ୍ଟେଥୋ ଆଦି କାଢୁଥିବା ବେଳେ ସକୁରା କବାଟ କୋଣରୁ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଲାଠିଟି ଆଣି ରାଧାନାଥଙ୍କ ଆଗରେ ଧରି ଠିଆ ହେଲା। ରାଧାନାଥଙ୍କ ପିଲାଳିଆ ଜିଦିକୁ ଉପହାସ କଲା ପରି କହିଲା- “ଏଇ ଦେଖ ତୁମ ଲାଠି, ଯେମିତି ଥିଲା ସେମିତି ଅଛି”। ରାଧାନାଥ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରି ଲାଠିଟିକୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ। ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ- “ତୋତେ ତ ମୋର ପୁରୁଣା ଲାଠିଟି ଆଣିବାକୁ କହିଥିଲି, ତୁ ଛଅଟି ଲାଠି କାହିଁକି ଆଣିଲୁ?”

“ଛଅଟି ଲାଠି?” ସକୁରା ପୁଣି ତାତ୍ସଲ୍ୟ କରି କହିଲା- “ବାବୁ, ସକାଳୁ ଆପଣ କହିଲେ ଲାଠିଟି ଲମ୍ବାରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଲାଠି ଛଅଟି ପରି ମନେ ହେଉଛି। ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ହୁଏତ ଭୂତ ସବାର ହୋଇଛି”। ଇତିମଧ୍ୟରେ ଡାକ୍ତରବାବୁ ରାଧାନାଥଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରିଥାାନ୍ତି। ମାତ୍ର ଆଉ ପରୀକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଲା ନାହିଁ। ରାଧାନାଥଙ୍କ ଦେହରେ ହାତମାରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ସେ କହିଲେ- “ରାଧାନାଥ ବାବୁ ଆଉ ନାହାନ୍ତି”।

ସକାଳୁ ଲୋକେ ଚଳପ୍ରଚଳ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା ଦୁଇ ଷଣ୍ଢଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଢେଇ ।

ସାହି ଭିତରେ ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇ ଦେଖିବା ଏମିତି କିଛି ନୂଆ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତଙ୍କର ଦେହ ସୁହା କଥା । ପ୍ରାଣୀ ବତ୍ସଳ ଗଳିରେ ବାରବୁଲା ଷଣ୍ଢମାନେ ବୁଲୁବୁଲୁ ବାରମ୍ବାର ମୁହାଁମୁହିଁ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଥର ଉଣାଅଧିକେ ସାମାନ୍ୟ ଧସ୍ତାଧସ୍ତି ସହ ପରସ୍ପରକୁ ସମ୍ଭାଷଣ ଜଣାନ୍ତି । ମାତ୍ର ସେ ଦିନର ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇ ଥିଲା ବଡ଼ ଅସ୍ଵାଭାବିକ । ମୁଣ୍ଡ ନୂଆଁଇ, ଶିଙ୍ଘ ଛନ୍ଦି ପରସ୍ପର ଉପରେ ଅମାପ ବଳ ପ୍ରୟୋଗକରି ଠିଆ ହୋଇଥାଆନ୍ତି ଷଣ୍ଢ ଦୁଇଟି । ନାକପୁଡ଼ାରୁ ଯେମିତି ବାହାରୁଥାଏ ତତଲା ବତାସ ଓ ଆଖିରୁ ଜଳନ୍ତା ନିଆଁହୁଳା । ଉଭୟେ ଠିଆ ହୋଇଥାଆନ୍ତି ଗୋଟିଏ ଅସାଧାରଣ ସନ୍ତୁଳନରେ – ହଲ୍ ନାହିଁ କି ଚଲ୍ ନାହିଁ । ସତେ ଯେମିତି ଦୁଇଟି ପହେଲମାନ୍ ପରସ୍ପରକୁ ଓଗାଳି ରଖିଛନ୍ତି ସମାନ ଅନୁପାତର ବଳ ପ୍ରୟୋଗରେ । ଲଢେଇ ମୁଦ୍ରାରେ ସ୍ଥାଣୁ ପାଲଟି ଯାଇଥାଆନ୍ତି ଷଣ୍ଢ ଦୁଇଟି ।

ସାହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଷଣ୍ଢଦୁଇଟି ଅପରିଚିତ ନୁହନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କଭିତରୁ ଗୋଟିଏ ଷଣ୍ଢ ଧଳା – ତାକୁ ସମସ୍ତେ ଧବଳ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି । ଅନ୍ୟଟି କଳା । ଧବଳ ଅତି ଶାନ୍ତ ଓ ସୁଧାର । ସାହିର ସବୁ ଘର ଓ ଦୋକାନ ଆଗରେ ଠିଆହୋଇ ସେ ତା’ର ପ୍ରାପ୍ୟ ବଟି ଆଦାୟ କରେ । ଅନିଚ୍ଛୁକ ଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାର ନ ଥାଏ ଆକ୍ରୋଶ କିମ୍ବା ଷଣ୍ଢବତ୍ସଳ ଉଦାର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଅନୁରାଗ । ସେ ଯେମିତି ନିର୍ଲିପ୍ତ । ତା’ର ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ ଚାଲିର ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ମନେହୁଏ ବଡ଼ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ । ଦିନର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ସେ କଟାଏ ଗଳିମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଚାଳିଆ ଚା’ ଦୋକାନ ଆଗରେ । ସେଠାରେ ଖଟିପ୍ରିୟ ସାହିଲୋକ, ଉତ୍ସାହୀ ଯୁବକ ତଥା ବିଶ୍ଵ-ରାଜନୀତି ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ମୁଖର ଅନେକ ତଥାକଥିତ ବିଦ୍ବାନ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି । ଧବଳ ସେହି ସମାଗମର ଏକ ପରୋକ୍ଷ ସଭ୍ୟ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ।

କଳା ଷଣ୍ଢଟି ଏତେଟା ଲୋକପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସାଧାରଣରେ ତାର କୌଣସି ନାମକରଣ ହୋଇନାହିଁ । କେହିକେହି ତାକୁ କାଳିଆ ବା କାଳୁ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି । ତାର ବିଶାଳ ବପୁ ଓ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ଭାବ ଯୋଗୁଁ ସମସ୍ତେ ତା ଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । ସାଧାରଣତଃ ସେ ସାହିର ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ବୁଲୁଥାଏ । ଭାବ ଗଦଗଦ ଭକ୍ତମଣ୍ଡଳୀ ତା ଆଗରେ ଯେଉଁ ପ୍ରସାଦ ରଖିଦିଅନ୍ତି, ସେଥିରେ ତା’ର ଗୁଜୁରାଣ ଉଣା ଅଧିକେ ମେଣ୍ଟି ଯାଏ । କିଛି ଭକ୍ତ ସାହସ ସଂଚୟ କରି ତାର ଶରୀର ସ୍ପର୍ଶ ପୂର୍ବକ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେବାର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସଫଳ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କର ମନୋବଳ ବଢେ। ମନ୍ଦିରର ପାଷାଣ ବୃଷଭଠାରୁ ଚଳନ୍ତି ବୃଷଭର ଆଶୀର୍ବାଦ କେତେକଙ୍କପାଇଁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଳତୀ ପରେ କଳା ଷଣ୍ଢଟି ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ପହଞ୍ଚେ ରାଧାନାଥଙ୍କ ବାରଣ୍ଡାରେ । ସାହିର ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପଗଳିରେ ପରିବା ବ୍ୟବସାୟୀ ରାଧାନାଥଙ୍କର ଏକ ମହଲା ଘର – ଛୋଟିଆ ବାରଣ୍ଡାଟିଏ ଓ ତା’ପରେ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ଵାର । ସେହି ବାରଣ୍ଡାରେ ଷଣ୍ଢଟିର ନିୟମିତ ରାତ୍ରି ଯାପନ ରାଧାନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଯେମିତି ଏକ ଅଲୌକିକ ଆଶୀର୍ବାଦ । ପ୍ରତିଦିନ ଷଣ୍ଢ ଆଗରେ କିଛି ଭୋଗ ଚଢାଇ ଧୂପକାଠି ଦୁଇଟି କାନ୍ଥରେ ଖୋସି ଦିଅନ୍ତି ସେ । ଭକ୍ତିରେ ମଥା ନୂଆଁଇ ଆତିଥ୍ୟର ପରମ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ରାଧାନାଥଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ଵାସ, ତାଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟଗତ ସଫଳତାର ଚାବିକାଠି ଏହି ଦୈବ ଆଶୀର୍ବାଦ ଛଡା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ ।

ସେଦିନ ସକାଳୁ କେମିତି ଓ କାହିଁକି ଷଣ୍ଢ ଦୁଇଟି ଯୁଦ୍ଧରେ ମାତି ଯାଇଥିଲେ, ସେ କଥା କାହାକୁ ଜଣା ନ ଥାଏ । ଦେଖଣାହାରୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢି ଚାଲିଥାଏ ଓ ବଢୁଥାଏ ସକାଳର ବୟସ । ପାଖାପାଖି ତିନି ଘଣ୍ଟା ହେବ ଏ ଅଦ୍ଭୁତ ନୀରବ ଲଢେଇ ଚାଲିଥାଏ । ଦେଖୁ ଦେଖୁ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇର ଫଟୋ ଓ ଭିଡିଓ ଭାଇରାଲ୍ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ସାହିର କିଛି ଲୋକ ପ୍ରଥମେ ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆରେ ଏ ଘଟଣାର ଟେର୍ ପାଇ ଧାଇଁ ଆସିଥିଲେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ଘଟଣାଟି ପରଖିବା ପାଇଁ । ଲୋକସଂଖ୍ୟା ବଢିବାସହ ସାହିର ମୁରବୀମାନେ ସକ୍ରିୟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ । କାହାର ପରାମର୍ଶ ଅନୁଯାୟୀ ଲଢେଇରତ ଷଣ୍ଢମାନଙ୍କ ଆଗରେ ରଶି ବାନ୍ଧି ଏକ ନିରାପଦ ପରିସୀମା ନିରୂପଣ କରାଗଲା । କିଛି ଯୁବକ ବଡ଼ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଉନ୍ମାଦନାସହ ଭିଡ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଦାୟିତ୍ଵ ନିଜ ଉପରକୁ ନେଇ ଯାଇଥାଆନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ସାର୍ବଜନିକ ପୂଜାର ଆୟୋଜନ, ମେଢ ଓ ବିସର୍ଜନ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକଜୁଟ ହେବାର ଯେତିକି ଖୋରାକ ଦିଏ, ଏହି ଅକସ୍ମାତ ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇ ତା’ଠାରୁ ବହୁଗୁଣ ଉତ୍ତେଜନା ଭରିଦେଇଥାଏ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ । ଦେଖୁଦେଖୁ ଆଖପାଖରେ ପହଂଚି ଗଲେ ଉଦ୍ୟୋଗୀ ଆଳୁଦମ-ଦହିବରା ବିକାଳି, ଚା’ ବାଲା ଓ ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ବେଲୁନ୍ ବାଲା ।

ମୁରବୀମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତା – ଷଣ୍ଢ ଦୁଇଟି ଯଦି ପେଲାପେଲି ହୋଇ ଏଣେତେଣେ ମାଡିଯାଆନ୍ତି, ତାହେଲେ କ’ଣ ହେବ ତାର ପରିଣାମ? ଷଣ୍ଢ ପାଦତଳେ ଓ ଜନଗହଳିର ଦଳାଚକଟାରେ କିଛି ଲୋକ ସହିଦ ହୋଇଯିବେନି ତ ? ସେମାନଙ୍କର ଶତ ବାରଣ ସତ୍ତ୍ଵେ ଏହି ବିରଳ ଦୃଶ୍ୟଟିକୁ କ୍ୟାମେରାରେ ଧରି ରଖିବାପାଇଁ ତରୁଣ ତରୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥାଏ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ।

ଦେଖୁଦେଖୁ ଘଟଣାସ୍ଥଳଟି ପାଲଟିଗଲା ବ୍ରେକିଂ ନ୍ୟୁଜର ଗ୍ରାଉଣ୍ଡ ଜିରୋ । ଉତ୍ସାହୀ ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ତାଙ୍କର ଫଟୋଗ୍ରାଫର୍ ମାନେ ମାଡିବସିଲେ ଆସ୍ଥାନ, ପ୍ରସାରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଷଣ୍ଢମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମନଗଢା କାହାଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ଲଢେଇର ମନଲୋଭା ସାମ୍ଭାବ୍ୟ ପରିଣାମର ଭୟାବହତା । ଆରମ୍ଭ ହୋଇଗଲା ସାକ୍ଷାତକାର ଓ ଷ୍ଟୁଡିଓରେ ବିଶାରଦମାନଙ୍କର ବିଜ୍ଞ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ । ଶୁଣାଗଲା, ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଥିବା ସିଧା-ପ୍ରସାରଣକୁ ଆଧାରକରି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା ବେଟିଂ – କେହି କେହି କଳା ଷଣ୍ଢର ପକ୍ଷ ନେଇ ଅଧିକ ପଇସା ଲଗାଉଥାଆନ୍ତି ।

ଏହି ହଟଚମଟ ଭିତରେ ଲଢେଇରତ ଷଣ୍ଢ ଦୁଇଟି ସେମିତି ଭୟାନକ ମୁଦ୍ରାରେ ସ୍ଥିର ଥାଆନ୍ତି ।

ହଠାତ୍ କେହିଜଣେ ପାଟିକଲା, ‘ରକ୍ତ ରକ୍ତ’ । ସତେ ତ ! ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଗୋଚରରେ ଧଳା ଷଣ୍ଢ, ଓରଫ ଧବଳର ଶିଙ୍ଘମୂଳରୁ ଧାରେ ରକ୍ତ ବୋହି ଆସିଛି । ଏହି ବ୍ରେକିଂ ନ୍ୟୁଜରେ ଉପସ୍ଥିତ ଜନତା ଆହା-ଚୁ-ଚୁ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେଲ୍ଫି ନେଉଥିବା ଫଟୋଗ୍ରାଫର୍ ମାନେ ସମସ୍ତ ସତର୍କତାକୁ ପଛରେ ପକାଇ ମାଡିଗଲେ ଷଣ୍ଢ ନିକଚକୁ । ଦୁଇ ତିନିଟି କନଷ୍ଟେବଲ୍ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଆହ୍ଵାନରେ ଲାଠି ଉଠାଇ ତାଗିଦ୍ କଲେ ବିଶୃଙ୍ଖଳ ଫଟୋଗ୍ରାଫର୍ ମାନଙ୍କୁ ।

ଜନସମାଗମର ସୁଅବସରରେ ନିଜର ପ୍ରାସଂଗିକତାକୁ ବଳବତ୍ତର ରଖିବାପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ଓ୍ଵାର୍ଡ୍ ମେମ୍ବର୍ କିଛି ସହଯୋଗୀଙ୍କସହ ସେଠାରେ ହାଜର ହେଲେ । ଗ୍ରାଉଣ୍ଡ୍ ଜିରୋ ରିପୋର୍ଟର୍ ମାନେ ବେଢିଯାଇ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତକାର ନେବାରେ ସେ ଥାଆନ୍ତି ଖୁବ୍ ଉତ୍‌ଫୁଲିତ । ଜଣେ ରିପୋର୍ଟର୍ ପଚାରିଲେ, ‘ଏପରି ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇ ଓ ତା’ର ସାମ୍ଭାବ୍ୟ ପରିଣାମ ପାଇଁ କି ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେବା ଉଚିତ ?’ ଓ୍ଵାର୍ଡ୍ ମେମ୍ବର୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇକୁ ଆଖିରେ ରଖି ଆମେ ରାସ୍ତାଗୁଡିକୁ ଚଉଡା କରିବା ଉଚିତ୍ ଓ ଛକ ମାନଙ୍କରେ ଏପରି ଲଢେଇ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଜାଗା ନିରୂପଣ କରିବା ଜରୁରୀ ।’ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ତାଙ୍କର ଏହି ଆଶ୍ଵାସନାମୟ ସାକ୍ଷାତକାର ଦେଶବିଦେଶରେ ଭାଇରାଲ୍ ଭିଡିଓ ଭାବରେ ବୁଲିବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ଧଳା ଷଣ୍ଢ ଓରଫ ଧବଳର ଶିଙ୍ଘ ମୂଳରୁ ରକ୍ତ ବୋହି ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଦରଦୀ ଦେଖଣାହାରୀମାନେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥାଆନ୍ତି ନାଚାର ସମବେଦନା । ଏତିକିବେଳେ ବିନା କିଛି କ୍ଷୟ କ୍ଷତି ଘଟାଇ ସାମାନ୍ୟ ହଲ୍ ଚଲ୍ ହେବା ସହ ଷଣ୍ଢ ଦୁଇଟି ଶିଙ୍ଘଲଢେଇରୁ ଓହରିଗଲେ । ଧବଳ ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁକରି ଟେକି ବିକଟାଳ ରଡ଼ି ଛାଡିଲା । ସେ ରଡ଼ି ଥିଲା ଖୁବ୍ ଭୟାନକ ଓ ଅସ୍ଵାଭାବିକ । ତାହା ବିଜୟ ହୁଙ୍କାର ଥିଲା କି ଦ୍ଵିତୀୟ କିସ୍ତିର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଥିଲା ଆହ୍ଵାନ, ସେ କଥା କହିବା କଷ୍ଟସାପେକ୍ଷ । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚମତ୍କୃତକରି ଧବଳ ହଠାତ ଲମ୍ଫ ଦେଲା ଓ କୁଦା ମାରି ମାରି ଏକ ମୁହାଁ ଦୌଡିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଇତସ୍ତତଃ ଜନତା ଛାଏଁ ପାଖ ହୋଇଯାଇ ଧବଳର ବାଟ ସୁଗମ କରିଦେଲେ । କିଛି ଲୋକ ତା’ର ପିଛା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।

ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କଳା ଷଣ୍ଢଟି ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନୁରୂପ ରଡ଼ି କରି ଗଗନ ପବନ କମ୍ପାଇ ଦେଲା । ତଟସ୍ଥ ଜନତା ଦୁଇ ଷଣ୍ଢଙ୍କର ହଠାତ୍ ଯୁଦ୍ଧବିରତି, ବିକଟାଳ ରଡ଼ି ଓ ଘଟଣାସ୍ଥଳରୁ ଜଣଙ୍କର ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ପଳାୟନକୁ ନେଇ ହୋଇ ପଡିଥାଏ ଏକବାରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ । କଳା ଷଣ୍ଢ ଆକାଶକୁ ଚାହିଁ ପୁଣି ଥରେ ଏକ ଗର୍ଜନ କଲା । ଦେଖଣାହାରୀଙ୍କ ଛାତିରେ ସୃଷ୍ଟିହେଲା ଭୟ ଉଦ୍ରେକକାରୀ କମ୍ପନ । ବୋଧହୁଏ ତାହା ଥିଲା ବିଜୟର ସ୍ଵର । ସେହି ବିକଟାଳ ଶବ୍ଦ ଗଗନ ପବନରେ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିତ ହେଉ ଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ କଳା ଷଣ୍ଢଟି ଭୂଇଁରେ କଚାଡି ହୋଇ ପଡିଗଲା । ତାର ବେକ ଲୋଟି ପଡିଲା ଗୋଟିଏ କଡକୁ ଓ ଆଗ ଖୁରା ଦୁଇଟି ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଗଲା ଆକାଶମୁହାଁ । ତା’ ମୁହଁରୁ ବାହାରି ଆସିଲା ଫେଣ ଓ ଶିଙ୍ଘମୂଳରୁ ଦୁଇଧାର ରକ୍ତ ।

ସ୍ଥିରହୋଇ ପଡିରହିଥିବା କଳା ଷଣ୍ଢଟିକୁ ପାଖରୁ ପରୀକ୍ଷାକରି ସାହିର ମୁରବୀମାନେ ତାକୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କଲେ । ସମବେତ ଜନତା ଦୁଃଖରେ ମ୍ରିୟମାଣ । କିଛି ଯୁବକଙ୍କର ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ ଥାଏ, କେଉଁ ଷଣ୍ଢ ଏ ଲଢେଇରେ ବିଜୟୀ ହେଲା ? ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଢେଇକରି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିବା କଳା ଷଣ୍ଢ, ନା ବୀରତ୍ଵର ସହ ଲଢେଇ କରି ଠିକ ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିରତ ହୋଇଥିବା ଧବଳ?

ଧାବମାନ ଧବଳ ପଛରେ ଗୋଡାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଇତି ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରାଉଣ୍ଡ୍ ଜିରୋକୁ ଫେରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେମାନଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ଧବଳ ଧାଇଁ ଧାଇଁ ନଈ ବନ୍ଧରେ ପହଞ୍ଚିଲା ଓ ଚୋରାରେ ବାଲି ଚାଲାଣ ହେଉଥିବା ସରୁ ରାସ୍ତାଟିଏ ଧରି ନଈ ବାଲିକୁ ଓଲ୍ଲ୍ହାଇଗଲା । ତଥାପି ସେ ସେଠାରେ ଅଟକିଲା ନାହିଁ । ସେମିତି ଦୌଡି ଚାଲିଲା ନଈବାଲିରେ ଆଗକୁ ଆଗକୁ । ତା’ ପଛରେ ଯାଇଥିବା ଜନତା ଆଉ ଅନୁଧାବନ ନ କରି ବଡ କ୍ଳାନ୍ତ ଭାବରେ ଫେରି ଆସିଥାଆନ୍ତି ।

କଳା ଷଣ୍ଢର ଘଟଣାସ୍ଥଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟଥିତ କରୁଥାଏ; ବିଶେଷକରି ରାଧାନାଥଙ୍କୁ । ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କରେ ଶୁଣୁଶୁଣୁ ଦୋକାନ ଛାଡି ସେ ପହଞ୍ଚି ଯାଇଥାଆନ୍ତି ଷଣ୍ଢ ନିକଟରେ ଓ ବିକଳ ଭାବରେ କାନ୍ଦୁ ଥାଆନ୍ତି ଷଣ୍ଢର ମର ଶରୀର ଉପରେ ହାମୁଡି ପଡି । ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଵାସନା ଦେବାରେ ନିୟୋଜିତ ଥାଆନ୍ତି ଦଳେ ଯୁବକ ।

କିଛି ସମୟ ପରେ ମୁନିସିପାଲିଟି ତରଫରୁ ଷଣ୍ଢଟିର ମରଶରୀରକୁ ଟ୍ରାକ୍ଟର୍ ପିଠିରେ ଉଠାଇ ନିଆଗଲା । ତଥାପି ସାମ୍ବାଦିକ ମାନଙ୍କର ଭିଡ କମୁ ନଥାଏ ଓ କମୁ ନଥାଏ ଉତ୍ସୁକ ଦେଖଣାହାରୀଙ୍କ ସେଲ୍ଫି ନେବାର ନିଶା । ଶୁଣାଗଲା, ଦିଲ୍ଲୀ ଗସ୍ତରେ ଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ଏମ୍ ଏଲ୍ ଏ ଭିଡିଓ ଜରିଆରେ ସମବେଦନାର ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଛନ୍ତି । ସେ କୁଆଡେ ଏ କଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଶୃତି ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ସହରର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ ନିକଟରେ ଦୁଇ ଷଣ୍ଢଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରତ ଯୁଗଳ ବ୍ରୋଂଜ୍ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ ହେବ ଓ ତା’ ଆଗରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ କୃତ୍ରିମ ଝରଣା ଓ ବଗିଚାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେବ । ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇର ସ୍ମୃତି ଚାରଣରେ ଦୃଢୀଭୂତ ହେବ ଆମର ଅସ୍ମିତା ଓ ଜାତୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା । ଏମ୍ ଏଲ୍ ଏ ଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସାଧୁବାଦ ଜଣାଇ ଜନତା ତାଙ୍କର ଜୟ ଗାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।

ଧିରେ ଧିରେ ଘଟଣାସ୍ଥଳରୁ ଭିଡ କମିଗଲା ଓ ଜନଜୀବନ ପୁଣି ଗତିଶୀଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । କିନ୍ତୁ ଚା’ ଦୋକାନର ଖଟିରେ ବସୁଥିବା ଯୁବକମାନେ ଧବଳକୁ ଖୋଜିବା ଜାରି ରଖିଥାଆନ୍ତି । ଧବଳର କୌଣସି ଖବର ନ ଥାଏ । ନଈ ବାଲିରେ ନା ତାର ଶରୀର ପଡିଥାଏ, ନା ସେ ପାଣିରେ ଭାସି ଯାଇଥିବାର କୌଣସି ସମ୍ଭାବନା ଦେଖା ଯାଉଥାଏ । ପୁରା ନଈଟିରେ ଥାଏ ଗୋଟେ ଛୋଟିଆ ପାଣିଧାର, ଯେଉଁଠି ଏକ ବିଶାଳ-ବପୁ ଷଣ୍ଢ ଭାସିଯିବା ଦୁରୂହ ବ୍ୟାପାର । ପୋଲିସ୍ ଓ ଫାୟାର୍ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଥାଆନ୍ତି ।

ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ରାଧାନାଥଙ୍କ ଘରେ କଳା ଷଣ୍ଢର ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଓ ତା’ର ଆତ୍ମାର ସଦଗତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପୂଜା କରାଗଲା । ରାଧାନାଥଙ୍କର ପରମ ଉଦାରତା ଓ ବିରଳ ଷଣ୍ଢ-ଭକ୍ତିରେ କିଛି ଲୋକ ଉଦ୍‌ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଗଦଗଦ ହେଉଥାଆନ୍ତି । ରାଧାନାଥଙ୍କୁ କିଛି ବନ୍ଧୁ ପ୍ରବୋଧନା ଦେଉ ଥାଆନ୍ତି, ଷଣ୍ଢଟି ତାଙ୍କ ବାରଣ୍ଡାକୁ ସିନା ସଶରୀରେ ଆଉ ଆସିବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତା’ର ଆତ୍ମା ସେହିଠାରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବ ସବୁଦିନ ଓ ରାଧାନାଥଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ବର୍ଷଣ କରୁଥିବ । କୃତଜ୍ଞତାରେ ରାଧାନାଥ ପୋତି ହୋଇ ପଡୁଥାଆନ୍ତି ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧବଳକୁ ନ ପାଇ ଅଧିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ବାତିଲ୍ କରାଗଲା । ଧବଳର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ସାହିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ହୋଇପଡିଲା ଏକ ଅସମାହିତ ରହସ୍ୟ । ରାଧାନାଥ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶୂନ୍ୟ ବାରଣ୍ଡାକୁ ଚାହିଁ କଳା ଷଣ୍ଢର ସ୍ମୃତିରେ ଘାଣ୍ଟି ହେଉଥାଆନ୍ତି । ଅଥଚ ଷଣ୍ଢ ଲଢେଇପରର ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ସକାଳେ ରାଧାନାଥ ଯେତେବେଳେ କବାଟ ଖୋଲି ବାରଣ୍ଡାକୁ ଆସନ୍ତି, ସେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ହୋଇ ପଡନ୍ତି – ସେ ଏ କଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି? ବାରଣ୍ଡାରେ ବସି ଏକ ତରୁଣ ଷଣ୍ଢ ଶାନ୍ତିରେ ପାକୁଳି କରୁଥାଏ ।

ଭକ୍ତି, ଭାବ ଓ କୃତଜ୍ଞତାରେ ରାଧାନାଥ କିଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିମୂଢ । ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ସ୍ଵତଃ ବହି ଯାଉଥାଏ ଧାର ଧାର ଲୁହ ।

****